روایتی نفیس از حرم؛ از کتابخانه 854 ساله تا گنجینه‌ای بی‌بدیل

به گزارش نمابان و به نقل از خبرگزاری تسنیم از قم، حجت‌الاسلام والمسلمین علی فتح‌الله‌زاده، مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت، عصر چهارشنبه در نشست خبری با اصحاب رسانه که در مرکز کتابخانه حرم مطهر حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها برگزار شد، با اشاره به ساختار این مجموعه اظهار کرد: این مجموعه از 3 اداره «کتابخانه»، «موزه» و «مرکز اسناد» تشکیل شده و مدیریت آن نیز بر اساس همین عناوین نام‌گذاری شده است.

آواز عاشقانه کامران تفتی و متین ستوده / اولین دوستت دارم کامران به همسرش

وی با بیان اینکه کتابخانه آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه(س) دارای بیش از 854 سال سابقه است، افزود: درباره قدمت کتابخانه، سند معتبر وجود دارد که در ادامه به آن اشاره خواهد شد. کتابخانه حرم مطهر از جمله کتابخانه‌های مادر کشور به شمار می‌رود و در حال حاضر بیش از 200 هزار جلد کتاب را در خود جای داده است.

فتح‌الله‌زاده ادامه داد: این کتابخانه دارای بخش‌های متنوعی از جمله نسخ خطی، چاپ سربی، چاپ سنگی، گنجینه قرآن، گنجینه حضرت معصومه(س) است و با رویکرد پژوهش‌محور و به‌صورت قفسه باز فعالیت می‌کند. در میان آثار موجود، کتابی تفسیری با عنوان «تفسیر تاج التراجم» نگهداری می‌شود که در مجلد اول و صفحه نخست آن تصریح شده این اثر وقف کتابخانه حرم حضرت معصومه(س) است؛ این سند، گواه قدمت بیش از 854 ساله کتابخانه به شمار می‌رود و نشان می‌دهد این مجموعه از قدیمی‌ترین کتابخانه‌های کشور است.

مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت با اشاره به سیر تاریخی کتابخانه تصریح کرد: در گذشته، کتابخانه‌ها به شکل امروزی و با ساختارهای استاندارد فعالیت نمی‌کردند، اما این کتابخانه به‌صورت رسمی و استاندارد، از سال 1331 و بر اساس نظام‌های نوین رده‌بندی از جمله رده‌بندی کنگره، سامان‌دهی شد. البته در مقاطعی، مانند برخی دیگر از بخش‌های فرهنگی کشور، دوره‌هایی از افول را نیز تجربه کرده است.

وی افزود: در سال 1331، با اهدای چندین هزار جلد کتاب ـ که تعداد آن بین 1 هزار و 540 تا 4 هزار جلد عنوان شده ـ از سوی سید محمدباقر متولی‌باشی، تولیت وقت آستان، کتابخانه‌ای استاندارد شکل گرفت و از همان زمان تاکنون، این مجموعه روند توسعه قابل توجهی را طی کرده است.

فتح‌الله‌زاده با اشاره به جایگاه این کتابخانه در سطح کشور گفت: دلیل اطلاق عنوان «کتابخانه مادر» به این مجموعه، پژوهش‌محور بودن آن است. کتابخانه به‌صورت قفسه باز محدود فعالیت می‌کند و از جمله معدود کتابخانه‌های شهر قم است که با این شیوه خدمات ارائه می‌دهد. منابع کتابخانه عمدتاً دینی و شامل حوزه‌های قرآنی، روایی و حدیثی است، هرچند در موضوعاتی همچون مهندسی، روان‌شناسی، علوم انسانی و علوم اجتماعی نیز منابعی در دسترس قرار دارد. از نظر منابع دینی، کتابخانه از غنای بسیار بالایی برخوردار است.

نگهداری ‌210 هزار جلد کتاب در بخش‌های مختلف کتابخانه

وی در ادامه به عضویت کتابخانه در «مکتا» اشاره کرد و توضیح داد: مکتا مخفف مجموعه کتابخانه‌های تخصصی استان است که بیش از صد کتابخانه تخصصی و مرکز اسناد را دربرمی‌گیرد و دامنه فعالیت آن از سطح استان فراتر رفته است. این مراکز با یکدیگر تفاهم‌نامه دارند و خدمات و منابع را به‌صورت متقابل تبادل می‌کنند؛ به‌گونه‌ای که در صورت نبود منبعی در کتابخانه حرم، از طریق این شبکه تأمین و در اختیار پژوهشگران قرار می‌گیرد.

مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت خاطرنشان کرد: کتابخانه حرم مطهر در هر دو بخش برادران و خواهران فعال است و خدمات متنوع پژوهشی و مطالعاتی را به مراجعان ارائه می‌دهد.

مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت با بیان اینکه این مجموعه بیش از 4 هزار و 500 نفر عضو ثابت دارد، اظهار کرد: علاوه بر اعضای ثابت، اعضای مهمان نیز از خدمات کتابخانه استفاده می‌کنند. در هر دو بخش برادران و خواهران، کتابخانه پژوهشی فعال است که استفاده از منابع آن صرفاً ویژه پژوهشگران است.

وی افزود: با توجه به جایگاه حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) به‌عنوان حرم اهل‌بیت(ع) و نگاه عمومی به آن به‌مثابه خانه پدری و مادری، این مجموعه برای اقشار مختلف نیز خدمات در نظر گرفته است؛ از این‌رو برای دانش‌آموزان، داوطلبان پشت‌کنکوری و دانش‌آموزان پایه دوازدهم، خدمات سالنی و قرائت‌خانه‌ای ارائه می‌شود.

فتح‌الله‌زاده با اشاره به تعداد منابع کتابخانه تصریح کرد: در حال حاضر حدود 70 هزار جلد کتاب در بخش برادران، 70 هزار جلد در بخش خواهران و بیش از 70 هزار جلد کتاب نیز در گنجینه اصلی به‌عنوان نسخه‌های پشتیبان نگهداری می‌شود. ارائه آمار دقیق از تعداد کل منابع امکان‌پذیر نیست، چراکه کتابخانه همواره با کتاب‌های اهدایی مواجه است و منابع به‌صورت مستمر در گردش قرار دارند.

وی ادامه داد: علاوه بر دریافت کتاب‌های اهدایی، بخشی از منابع کتابخانه نیز با طی روال اداری، به کتابخانه‌های حوزه‌های علمیه، مساجد، مدارس و مجموعه‌هایی که نیازمند منابع هستند، اهدا می‌شود و این کتاب‌ها در نقاط مختلف کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد.

طراحی الگوی اختصاصی برای چیدمان و طبقه‌بندی قرآن‌ها

مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت در ادامه به معرفی گنجینه قرآن این مجموعه پرداخت و گفت: بخش دوم مجموعه، گنجینه قرآن است که از حیث کمّی و کیفی، مجموعه‌ای کم‌نظیر به شمار می‌رود. این گنجینه شامل قرآن‌های چاپی است و نسخه‌های خطی را در بر نمی‌گیرد. در حال حاضر بیش از 2 هزار و 200 جلد قرآن چاپی در این گنجینه نگهداری می‌شود.

وی با بیان اینکه این قرآن‌ها از جنبه‌های مختلفی همچون نوع خط، خطاط، شیوه چاپ، ترجمه‌ها و علوم حاشیه‌ای دارای تنوع بالایی هستند، افزود: وجود ترجمه‌های متعدد، توضیحات و حواشی آیات، قرائت‌های مختلف ایرانی و خارجی و نیز تنوع خطوط، این مجموعه را به گنجینه‌ای بسیار ارزشمند تبدیل کرده است. در حال حاضر، فهرست‌نویسی و تکمیل شناسنامه این منابع در حال انجام است و در آینده نزدیک، جلد نخست این فهرست به چاپ خواهد رسید.

فتح‌الله‌زاده خاطرنشان کرد: قرآن‌های موجود در این گنجینه از نظر قطع، تذهیب و ویژگی‌هایی که در اصطلاح به آن «تشخیص» گفته می‌شود، دارای شاخصه‌های متنوعی هستند و از قرآن‌های رحلی بزرگ تا قرآن‌های جیبی و بسیار کوچک را شامل می‌شوند که همگی به‌صورت طبقه‌بندی‌شده نگهداری می‌شوند.

وی با اشاره به رویکرد تخصصی کتابخانه در سامان‌دهی این منابع گفت: با بررسی کتابخانه‌های مختلف و با توجه به ویژگی‌های منحصربه‌فرد این مجموعه، چیدمان و طبقه‌بندی خاصی برای قرآن‌ها طراحی و اجرا شده است. در این شیوه، هر قرآن بر اساس استانداردهای فهرست‌نویسی، دارای توضیحات دقیق درباره ویژگی‌ها، ترجمه، حواشی و سایر مشخصات است و این اطلاعات به‌صورت اصولی ثبت می‌شود.

مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت تأکید کرد: با توجه به نبود الگوی مشخص در برخی مراکز، حتی در سطح کتابخانه‌های ملی، برای چیدمان منابع قرآنی و علوم دینی، این مجموعه با تکیه بر تجربه عملی، استانداردهایی متناسب با اهداف نگهداری، نمایش، بهره‌برداری پژوهشی و صیانت از منابع تدوین کرده و بر اساس قطع، کاربری و ظرفیت‌های پژوهشی، چیدمان نهایی منابع را انجام داده است.

 مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت با اشاره به جزئیات فهرست‌نویسی منابع قرآنی اظهار کرد: در هر دوره، توضیحات مربوط به حواشی، تعلیقات، وقف‌نامه‌ها و یادداشت‌های احتمالی اشخاص، به‌صورت دقیق در توضیحات هر مجلد ثبت می‌شود. در حوزه قرائت‌ها نیز اطلاعات اولیه وارد شده، اما هنوز به‌صورت تفکیک‌شده نهایی نشده است. فهرست‌نویسی در این بخش همچنان ادامه دارد و اطلاعات به‌تدریج تکمیل می‌شود.

وقف‌نامه‌های کهن قرآن؛ اسنادی با قدمت 9 قرن

وی افزود: در حوزه دیجیتال‌سازی، فایل‌برداری از نسخ خطی انجام شده و آثار چاپ سربی نیز در حال انجام است، اما برخی از این فرآیندها هنوز به مرحله نهایی نرسیده‌اند. با توجه به اهمیت منابع، نسخ خطی بر اساس موضوع و تخصص، اولویت‌بندی می‌شوند و پس از آن، آثار چاپ سربی، سنگی و چاپی در دستور کار قرار می‌گیرند. البته باید توجه داشت که بسیاری از منابع ارزشمند مربوط به پس از پیروزی انقلاب اسلامی است و آثار شاخص کمتری از دوره‌های گذشته به مجموعه افزوده شده است.

فتح‌الله‌زاده با اشاره به جایگاه وقف قرآن در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) تصریح کرد: از جمله اسناد ارزشمند موجود، وقف‌نامه‌های مربوط به ختم روزانه قرآن کریم است که در میان قرآن‌های خطی نگهداری می‌شود. برخی از این وقف‌نامه‌ها به دوره سلجوقی بازمی‌گردد و قدمتی در حدود 850 تا 900 سال دارد؛ اسنادی که نشان‌دهنده اهمیت ویژه قرآن در حرم مطهر بانوی کرامت، پیش از دوره تیموریان است.

وی ادامه داد: به دلیل همین اهمیت، در حرم مطهر منصبی با عنوان «دارالحفاظ» و «صدرالحفاظ» تعریف شده بود و احکام رسمی برای متولیان این مسئولیت صادر می‌شد. حافظان قرآن در این جایگاه گرد هم می‌آمدند و بهترین قاریان در این محافل حضور داشتند. این سنت تا امروز نیز استمرار دارد و در شبستان امام خمینی(ره)، هر روز پس از نماز ظهر و عصر، محفل ختم قرآن برگزار می‌شود. در بخش خواهران نیز به همین صورت، ختم روزانه قرآن برقرار است و این برنامه به‌صورت منظم در هر دو بخش برادران و خواهران اجرا می‌شود.

مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت با اشاره به دیگر بخش‌های تخصصی کتابخانه گفت: یکی از بخش‌های خاص و کم‌نظیر این مجموعه، بخش مخطوطات است که بیش از 2 هزار جلد اثر را شامل می‌شود. این آثار در حوزه‌های علوم حدیث، طب و شفا، روایات، موضوعات متنوع علمی و نیز قرآن کریم نگهداری می‌شوند. البته ارائه آمار دقیق امکان‌پذیر نیست، چراکه این مجموعه به‌صورت مستمر در حال افزایش است و تا زمانی که فهرست‌نویسی، کارشناسی، ثبت نهایی و آفت‌زدایی انجام نشود، شمار دقیق مشخص نخواهد شد.

وی افزود: علاوه بر این، بیش از 2 هزار جلد اثر چاپ سربی و سنگی نیز در کتابخانه موجود است که در موضوعات مختلف گردآوری شده‌اند. در گذشته، این مجموعه دارای کارگاه‌های فعال مرمت بوده و فعالیت‌های حرفه‌ای متعددی در حوزه صحافی، مرمت کتاب، کاغذسازی، نقاشی رنگ‌روغن، کار با چوب، طلاکاری، ساخت درهای فلزی، پرده‌ها، ملیله‌دوزی، منجوق‌دوزی و انواع هنرهای مرتبط با پارچه و منسوجات در آن انجام می‌شده است.

فتح‌الله‌زاده خاطرنشان کرد: در حال حاضر، تمرکز اصلی بر کارگاه صحافی است و این کارگاه به‌صورت مفصل فعال بوده و عملیات مرمت، آفت‌زدایی، جلدسازی و بازسازی منابع چاپی، سربی، سنگی و نسخ خطی در همین مجموعه انجام می‌شود تا آثار ارزشمند کتابخانه برای نسل‌های آینده حفظ و صیانت شود.

موزه حرم حضرت معصومه(س)، قدیمی‌ترین موزه ایران

مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت با اشاره به جایگاه این مجموعه اظهار کرد: به‌صورت کلی، سه بخش کتابخانه، موزه و مرکز اسناد، ارکان اصلی این مجموعه را تشکیل می‌دهند. موزه حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) از نظر قدمت، قدیمی‌ترین موزه ایران به شمار می‌رود و در 22 آبان‌ماه سال 1314 هجری به‌عنوان نخستین موزه رسمی کشور افتتاح شده است.

وی افزود: حتی موزه آستان قدس رضوی نیز که ساخت ساختمان آن از سال 1316 آغاز شده و برخی منابع، سال 1324 را زمان افتتاح آن عنوان می‌کنند، پس از موزه حرم حضرت معصومه(س) شکل گرفته است. بر همین اساس، موزه حرم مطهر بانوی کرامت از نظر تاریخی، جایگاه ویژه‌ای در میان موزه‌های کشور دارد.

فتح‌الله‌زاده با بیان اینکه این موزه از نظر تنوع آثار، یکی از غنی‌ترین موزه‌های ایران محسوب می‌شود، تصریح کرد: برآوردها و مطالعاتی که توسط همکاران ما انجام شده و در جریان آن، 47 موزه داخلی و خارجی مورد بررسی قرار گرفته‌اند، نشان می‌دهد که این مجموعه، نخستین موزه وقفی جهان به شمار می‌رود. موزه وقفی به موزه‌ای اطلاق می‌شود که تمامی آثار و اموال آن، جزو موقوفات بوده و پیش‌تر در حرم مطهر مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

وی توضیح داد: بسیاری از اشیای موجود در این موزه، در گذشته کاربرد داشته‌اند و پس از پایان کاربری، به گنجینه منتقل شده‌اند. همچنین در دوره‌های گذشته، تعدادی از آثار این مجموعه به موزه‌هایی همچون موزه لوور فرانسه انتقال یافته است؛ موضوعی که کارشناسان و متخصصانی که از این موزه بازدید کرده‌اند، به آن اشاره کرده‌اند.

مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت با تأکید بر غنای محتوایی این مجموعه گفت: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد، هر سه زیرمجموعه این مدیریت هستند و موزه حرم مطهر، از نظر تنوع آثار، در زمره متنوع‌ترین موزه‌های ایران قرار دارد. این موضوع صرفاً نظر شخصی نیست، بلکه کارشناسان موزه‌های معتبر فرانسه و سایر کشورها که از این مجموعه بازدید داشته‌اند، بر غنای موضوعی و تنوع آثار آن تأکید کرده‌اند.

وی ادامه داد: در این موزه، نمونه‌های متعددی از هنرهای مختلف وجود دارد؛ به‌گونه‌ای که 7 تا 8 گونه هنری مرتبط با چوب، از جمله خاتم‌کاری، کنده‌کاری، مشبک و سایر هنرهای سنتی در آثار این مجموعه قابل مشاهده است. گنجینه‌های موزه از نظر محتوایی بسیار غنی بوده و در مجموع بیش از 35 هزار اثر را در خود جای داده است؛ هرچند برخی از این آثار به‌صورت مجموعه‌ای نگهداری می‌شوند.

چیدمان تاریخی گنجینه؛ از پرده کعبه تا آثار قاجاری

فتح‌الله‌زاده با اشاره به چیدمان موزه خاطرنشان کرد: در آستانه شیوع بیماری کرونا، چیدمان جدیدی برای موزه طراحی و اجرا شد. به‌طور کلی، موزه‌ها از نظر شیوه چیدمان به 3 دسته تقسیم می‌شوند؛ یا بر اساس سیر تاریخی و دوره‌های مختلف مانند سلجوقی، تیموری، صفوی، قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی سامان‌دهی می‌شوند، یا بر اساس جنس و موضوع.

وی افزود: در موزه حرم مطهر بانوی کرامت، تالار عترت با رویکرد موضوعی شکل گرفته است، چراکه بخش عمده آثار موجود، به حضرت فاطمه معصومه(س) و حرم مطهر ایشان مربوط می‌شود؛ از جمله آثار مرتبط با ضریح و مرقد مطهر، صحن‌ها، اماکن حرم و ابزار و لوازم خادمی همچون شمعدان‌ها و سایر اشیای آیینی.

مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت گفت: این موزه بودجه‌ای برای خرید آثار جدید ندارد و ماهیت آن مبتنی بر انتقال و نگهداری اشیایی است که کاربری خود را از دست داده‌اند. همچنین در حوزه سنگ‌قبرها، اگرچه تعداد زیادی اثر در اختیار موزه است، اما به دلیل محدودیت فضا، تنها بخشی از آن‌ها انتخاب و برای بازدید عموم به نمایش گذاشته شده است.

 مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت با اشاره به مدفونین شاخص این حرم مطهر اظهار کرد: 6 تن از پادشاهان در این مکان مقدس به خاک سپرده شده‌اند که برخی از سنگ‌قبرهای آنان نیز موجود است. از جمله این افراد می‌توان به فتحعلی‌شاه قاجار، محمدشاه قاجار، شاه‌عباس دوم صفوی، شاه طهماسب صفوی و شاه سلیمان صفوی اشاره کرد. همچنین مهداولیا، مادر شاه عباس دوم، نیز در این حرم مطهر مدفون است.

وی افزود: در بخش نخست گنجینه موزه، چیدمان آثار بر اساس سیر تاریخی طراحی شده و سناریوی مشخصی برای آن در نظر گرفته شده است. بر همین اساس، آثار از پرده کعبه تا تابلوهای طلاکاری‌شده با خطوط دوره قاجار، از جمله تابلوی پنج‌تن، در مسیر مشخصی جانمایی شده‌اند. این چیدمان با کتاب‌های مرتبط با صدر اسلام آغاز می‌شود و بر اساس مفهوم «اول ما خلق‌الله اهل‌بیتی»، از عالم ذر تا ظهور، به‌صورت موضوعی و تاریخی ادامه پیدا می‌کند.

فتح‌الله‌زاده ادامه داد: پس از آن، بخش قم، اسلام و تشیع طراحی شده و سپس به بخش امیرالمؤمنین علی(ع) می‌رسد که دومین بخش تاریخی موزه به شمار می‌رود. در این قسمت، تابلوی بسیار نفیس و ارزشمندی از نقاشی رنگ‌روغن به نمایش درآمده که دارای توضیحات مفصل و تخصصی است.

شناسایی بیش از 70 منصب شغلی در ساختار اداری حرم

وی با اشاره به دیگر بخش‌های موزه گفت: بخش خطبه فدکیه نیز در این مجموعه وجود دارد که شامل تابلویی خطی از دوره قاجار و از آثار بسیار ارزشمند است. پس از آن، آثار مرتبط با واقعه عاشورا و آیین‌های عزاداری به نمایش گذاشته شده و همچنین کجاوه‌ها و قطعات چوبی متعلق به دوره‌های تیموری و سلجوقی که پیش‌تر در حرم مورد استفاده بوده‌اند، در گنجینه نگهداری شده و به موزه منتقل شده‌اند.

مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت افزود: در ادامه مسیر بازدید، بخش «بیت‌النور» قرار دارد که نمایانگر یک محراب کوچک است و در آن، قرآنی منسوب به امام رضا(ع) به همراه آثار و تابلوهای هنری مرتبط با آن حضرت نگهداری می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: مباحث و آثار این مجموعه بسیار گسترده است و شرح کامل آن نیازمند بازدید میدانی است. با این حال، در بخش‌های بعدی، صحن‌ها و مشاغل حرم مورد بررسی قرار گرفته‌اند. بر اساس اسناد موجود در مرکز اسناد، بیش از 70 حکم منصب شغلی در حرم مطهر شناسایی شده و برای هر یک از این مشاغل، آثاری متناسب با آن‌ها در موزه به نمایش درآمده است.

فتح‌الله‌زاده توضیح داد: از جمله این مشاغل می‌توان به آینه‌کاری، امور صوت و تصویر، تجهیزات مخابراتی، مهمانسرا، چایخانه، روضه‌خوانی، بنایی و سایر فعالیت‌های مرتبط با اداره حرم اشاره کرد. آثار مربوط به هر یک از این حوزه‌ها، بر اساس مستندات، سامان‌دهی و چیدمان شده‌اند.

وی افزود: بخش آیین‌ها نیز یکی دیگر از بخش‌های مهم موزه است که آیین‌هایی همچون شمعدان‌گردانی، ترتیل‌خوانی، قرآن‌خوانی، نقاره‌زنی، نماز جماعت و منبر نمادینی که به‌منظور بیان احکام شرعی ساخته شده، در آن معرفی می‌شود؛ آیین‌هایی که همگی ریشه در سنت‌های حرمی دارند.

مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت گفت: مسیر بازدید در نهایت به گنجینه انقلاب اسلامی می‌رسد که در آن، لوسترها و شمعدان‌های حرم به نمایش گذاشته شده است. در این بخش، سیر تحول روشنایی حرم مطهر ـ که خود یکی از مشاغل مستقل در گذشته بوده و موقوفات خاصی نیز داشته ـ از پی‌سوزها تا لوسترهای بزرگ به‌تصویر کشیده شده و اشیایی که از چرخه کاربری خارج شده‌اند، به موزه منتقل و نگهداری می‌شوند.

قدیمی‌ترین قرآن گنجینه؛ نسخه‌ای از سال 198 هجری

 مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت با اشاره به تنوع نذورات و هدایای اهدایی به آستان‌های مقدس اظهار کرد: بیش از 400 نوع هدیه و نذورات مختلف به حرم‌ها اهدا می‌شود که دامنه آن از انگشتر، تسبیح، قرآن، زمین و آب تا اقلامی همچون موتور برق، آجر، چوب، میز و صندلی، لیوان، مواد غذایی از جمله غذا و برنج را شامل می‌شود. همچنین طلا، جواهرات و سایر اقلام ارزشمند نیز در میان این نذورات وجود دارد.

وی افزود: در موزه، بخشی از انواع بخشنامه‌ها و وقف‌نامه‌ها نیز به نمایش گذاشته شده است؛ وقف‌نامه‌هایی که بر روی سنگ، پوست و کاغذ ثبت شده‌اند و هر یک بیانگر بخشی از تاریخ وقف و نذر در حرم مطهر هستند.

فتح‌الله‌زاده در ادامه با اشاره به گنجینه قرآن این مجموعه گفت: گنجینه قرآن حرم مطهر بانوی کرامت یکی از گنجینه‌های بسیار خاص و کم‌نظیر است. در این مجموعه، قرآن‌های کوفی کامل نگهداری می‌شود؛ در حالی که بسیاری از موزه‌ها یا فاقد این آثار هستند یا تنها نسخه‌های ناقص از آن‌ها را در اختیار دارند. در این گنجینه، چندین نسخه قرآن کوفی کامل موجود است که همین موضوع، جایگاه ویژه‌ای به این مجموعه بخشیده است.

وی تصریح کرد: قدیمی‌ترین قرآن موجود در این گنجینه مربوط به سال 198 هجری قمری است که از نظر ویژگی‌ها با سایر قرآن‌ها تفاوت دارد و دارای مهر و امضای هارون‌الرشید بوده است؛ هرچند این اثر در حال حاضر به دلیل برخی ملاحظات حفاظتی بعد از جنگ 12 روزه و پروتکل‌های وزارت میراث، در معرض نمایش عمومی قرار ندارد.

مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت افزود: برای هر دوره تاریخی، تابلوهای توضیحی طراحی و نصب شده و قرآن‌های موجود از حیث جلد، نوع خط، خطاط، طلاکاری، شیوه تذهیب و حتی جنس کاغذ یا پارچه‌ای که بر روی آن نگاشته شده‌اند، دارای تنوع و اهمیت ویژه‌ای هستند. در این میان، قرآن‌هایی وجود دارد که بر روی پارچه نوشته شده و وقف فتح‌علی‌شاه بوده و به‌صورت سفارشی برای وقف به حرم مطهر تایید و تهیه شده است.

وی با اشاره به اهمیت قرآن‌های خطی خاطرنشان کرد: یکی از دلایل خارجی، ساده، عینی و قابل فهم برای اثبات عدم تحریف قرآن کریم، وجود همین نسخه‌های خطی است. قرآن‌هایی که از قرون اولیه، از جمله قرآنی متعلق به سال 198 هجری، به‌صورت دست‌نویس باقی مانده‌اند، سندی روشن و قابل درک برای عموم درباره اصالت و عدم تحریف قرآن به شمار می‌روند. در گذشته، قرآن‌های خطی پس از کتابت، توسط علما، صحابه یا افرادی که مورد تأیید ائمه اطهار(ع) بودند، بررسی و تأیید می‌شدند و سپس نسخه‌های بعدی بر اساس همان قرآن‌های تأییدشده کتابت می‌شد؛ فرآیندی که موجب انتقال دقیق و مطمئن این متون تا امروز شده است.

روایت تاریخی آثار؛ از سفال‌های 4500 ساله تا پهلوی اول

فتح‌الله‌زاده گفت: در طبقه پایین موزه، چیدمان سنتی و استاندارد آثار حفظ شده است تا اصالت مجموعه خدشه‌دار نشود. این بخش از سفال‌های مربوط به حدود 4 هزار و 500 سال پیش آغاز می‌شود و سپس به آثار شیشه‌ای، خمیر شیشه، آبگینه، بلور و چینی می‌رسد و تا دوره پهلوی اول ادامه پیدا می‌کند.

وی افزود: در این بخش، انواع ظروف، شمعدان‌ها، چراغ‌ها و ابزارهای روشنایی، ظروف نگهداری داروهای شیشه‌ای با لعاب‌های متنوع به نمایش درآمده است. همچنین بخش کاشی‌های تاریخی موزه نیز به‌صورت نصب‌شده بر روی دیوارها، بخشی از این مجموعه ارزشمند را تشکیل می‌دهد.

 مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت با اشاره به تاریخچه و جابجایی موزه اظهار کرد: موزه قدیمی حرم که پیش از انقلاب اسلامی در رواق شهید مطهری مستقر بود، پس از پیروزی انقلاب در سال 1361 به این ساختمان منتقل شد تا آثار ارزشمند از سرقت، جابجایی غیرمجاز و آسیب‌های احتمالی محفوظ بمانند. در این روند، برخی آثار روی دیوارها نصب و محافظت شدند.

وی افزود: در بخش کاشی‌های تاریخی، برخی آثار به لحاظ لعاب، رنگ، طرح و سایز منحصربه‌فرد هستند و شامل نمونه‌هایی از دوره ایلخانی تا دوره‌های بعدی می‌شوند. این کاشی‌ها با فرمول‌های خاص لعاب و استفاده از فلزات طراحی شده‌اند و نمونه‌های مشابه آن‌ها در سایر مجموعه‌ها به ندرت یافت می‌شود. علاوه بر آن، آثار مربوط به شاهنامه، اسکناس‌ها، احجار کریمه، مدال‌ها و آثار علمی و ورزشی نیز در این بخش نگهداری می‌شوند.

فتح‌الله‌زاده ادامه داد: بخش آثار فلزی موزه شامل سلاح‌ها، ابزارآلات خانگی و دیگر مصنوعات متنوع است. همچنین درب‌های حرم، شامل درب‌های خاتم‌کاری با روکش طلا و نقره، به نمایش گذاشته شده‌اند. بخش فرش‌ها نیز شامل منسوجات ارزشمندی است که از جمله آن‌ها، فرشی متعلق به دوره عباس صفوی است؛ این فرش با ابعاد 58 متر مربع و 15 قطعه ابریشم، ویژه مقبره شاه عباس صفوی بافته شده و در فهرست عجایب هفتگانه فرش‌های جهان قرار دارد.

وی افزود: برخی از فرش‌های این مجموعه در سال 1351 برای نمایش به لندن منتقل شدند که دو اثر مفقود شد، اما پس از پیگیری‌های مستمر، به کشور بازگردانده شده و هم‌اکنون در معرض بازدید قرار دارند. یکی دیگر از فرش‌ها در موزه بریتیش لندن قرار داشت که با پیگیری‌های صورت گرفته به کشور بازگشت.

فتح‌الله‌زاده همچنین خاطرنشان کرد که در سال 1397، با حمایت و نظارت کارشناسان بین‌المللی از جمله رئیس موزه پرگابون برلین، بررسی‌های گسترده‌ای روی این فرش‌ها انجام شد و حدود 200 میلیون تومان هزینه برای مستندسازی و حفاظت آن‌ها صرف شد. این آثار در سطح جهانی شناخته شده‌اند، اما اطلاع‌رسانی داخلی درباره آن‌ها محدود بوده است.

شکل‌گیری مرکز اسناد آستان و شناسایی بیش از 1.5 میلیون سند

مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت به مرکز اسناد اشاره کرد و گفت: پس از حضور حضرت آیت‌الله سعیدی، مرکز اسناد آستان شکل گرفت و تاکنون بیش از یک و نیم میلیون سند شناسایی شده است. از این میان، حدود 800 هزار سند فهرست‌نویسی شده و اطلاعات آن‌ها وارد نرم‌افزار شده است و این روند همچنان ادامه دارد تا اسناد ارزشمند حرم مطهر به‌طور کامل مستندسازی و حفظ شوند.

مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت با اشاره به گستره موضوعات مرکز اسناد اظهار کرد: تاکنون بیش از یک میلیون و 500 هزار سند شناسایی شده است که موضوعات متنوعی را شامل می‌شود؛ از جمله موضوعات فرهنگی، املاک وقفی، فنی و مهندسی، بخش اداری، بخش مالی، کشاورزی و موسسه زائر. همچنین آیین‌ها و احکام افراد نیز در این اسناد ثبت شده‌اند و همکاران همچنان در حال فعالیت و تکمیل این مجموعه ارزشمند هستند.

وی افزود: از زمان شیوع کرونا و محدودیت فضای نمایش، تلاش شد تا با بازسازی و تغییر چیدمان، فضا به‌گونه‌ای باز شود که امکان نمایش بهتر اسناد فراهم گردد. حتی نمایش بخشی از این مجموعه، به‌تنهایی ارزشمند است و مخاطبان خاصی از داخل و خارج کشور را جذب می‌کند.

فتح‌الله‌زاده در ادامه به ترکیب مخاطبان اشاره کرد و گفت: تقریباً 97.5 درصد بازدیدکنندگان را زائران شامل می‌شوند که عمدتاً از ایران، پاکستان، افغانستان، عراق و سایر کشورهای مسلمان هستند و تنها حدود 1.5 درصد گردشگران غیرمسلمان از این مجموعه بازدید می‌کنند.

وی افزود: برخی بازدیدکنندگان از موزه‌های شاخص دنیا به‌طور ویژه برای دیدن آثار مشخصی به این مجموعه می‌آیند و تجربه بازدید آن‌ها، اهمیت و جایگاه جهانی موزه حرم مطهر را نشان می‌دهد. رایزن‌های فرهنگی خارجی نیز همکاری‌هایی در زمینه تبلیغات و معرفی مجموعه داشته‌اند و اقداماتی از جمله ایجاد ویترین‌های خاص در هتل‌ها و فرودگاه بین‌المللی امام خمینی انجام شده تا گردشگران پیش از ورود به قم با اهمیت این مجموعه آشنا شوند.

مدیر کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت در پایان خاطرنشان کرد: بسیاری از زائران و گردشگران به‌ویژه علاقه‌مندان به اهل‌بیت(ع)، حتی اگر زمان محدودی برای بازدید داشته باشند، تحت تأثیر معماری، کاشی‌کاری و تنوع هنری حرم قرار می‌گیرند.

انتهای پیام/

منبع: خبرگزاری تسنیم